//
you're reading...
luisterend naar ...

Pianokwartet in a klein van Mahler – Schnittke

Vorige week ben ik naar een concert geweest waar het pianokwartet in a kleine terts van Mahler – Schnittke op het programma stond (concertgegevens). Het is een werk waar ik afgelopen winter voor het eerst van hoorde tijdens het Internationaal Kamermuziek Festival Utrecht. Althans, ik ging ervan uit dat het hier om hetzelfde werk ging, ook al werd het gescheiden van elkaar aangekondigd. Kamermuziek van de symfonicus Mahler en de voor mij in ieder geval onverwachte combinatie van Schnittke met Mahler. Wat had Schnittke met Mahler, dat hij een werk van Mahler voltooid? Het werk had indruk op me gemaakt. Het concert was meteen ook een gelegenheid om de pianist terug te horen waar ik tijdens hetzelfde festival van had genoten.

Maar het concert was teleurstellend. Tijdens het concert begon ik zelfs te twijfelen of dit echt hetzelfde stuk was. Mahler, ja, maar daarna? Was dit tweede werk hetzelfde als ik in december als tweede deel had gehoord? Het programmaboekje bood geen duidelijkheid. Daarin stond als speelvolgorde eerst aangekondigd: Gustav Mahler (1860-1911) Pianokwartet in a (1876), gevolgd door: Alfred Schnittke (1934-1998) Pianokwartet (1988). Deze wijze van aankondiging en de onduidelijkheid bij de musici die een (onzeker) applaus tussen de twee delen hadden laten ontstaan, maakte dat de twee delen twee losse werken werden. Het verband tussen Schnittke en Mahler stond daarmee op losse schroeven en het onvoldoende op elkaar ingespeelde spel van de vier musici kon dat niet meer bij elkaar brengen. Er waren in het programmaboekje helaas meer steken gevallen, zo was bij zowel het Andante uit het strijkkwartet nr 3 van Schnittke als bij het Adagio uit Mahlers tiende symfonie niet aangegeven dat het ging om bewerkingen voor strijkorkest.

In het programmaboekje van het concert in december werd het pianokwartet als één werk gepresenteerd: een pianokwartet van Mahler, bestaande uit twee delen. Van het tweede deel waren slechts de eerste 24 maten bewaard gebleven, maar in 1988 door Schnittke tot een volwaardig tweede deel gevormd. En zo ging ik naar één werk luisteren, als eenheid gespeeld en niet onderbroken door applaus. Het tweede deel was vanaf de eerste maat al de taal van Schnittke maar met duidelijke reminiscenties van Mahler: klanken, melodiefragmenten. Aan het eind werd datgene wat daarvoor van Mahler doorgeklonken had samengebracht, om dan – zoals Mahler het kwartet met piano solo begon – met piano solo te eindigen, wegstervend in een cluster van strijkers. Zo herinnerde ik het me.

Terug thuis gaf een snelle zoektocht op internet geen opheldering. Integendeel. Het pianokwartet van Schnittke wordt zowel door G. Schirmer Inc. als Boosey & Hawkes uitgegeven. De eerst genoemde uitgever geeft een tijdsduur aan van 8 minuten, de ander van 17 minuten. Zijn er twee verschillende versies van het pianokwartet?! Dit moest ik verder uitzoeken. In de bibliotheek de partituur geleend (uitgave edition Sikorski 1833). Dankzij radio-opnames en internet beide concerten teruggeluisterd, meelezend met de partituur. Frappant, maar beide kwartetten blijken hetzelfde notenmateriaal voor zich te hebben gehad. Het verschil met mijn herinnering dat me deed twijfelen of het wel om hetzelfde werk ging, was dan toch echt een verschil in interpretatie, begrip en uitvoering.

Het was direct duidelijk geweest wanneer het werk als volgt genoteerd was:

Gustav Mahler (1860-1911) / Alfred Schnittke (1934-1998)
Pianokwartet in a klein (1876, 1988)
– Nicht zu schnell
– Allegro

(waarschijnlijk is het verschil in tijdsduur die de verschillende uitgevers geven te verklaren door de keuze het als twee losse werken of als één werk uit te geven)

***

Wat had Schnittke met Mahler, dat hij een werk van Mahler voltooit? In Alfred Schnittke (1996) – één van de zeer weinige boeken die de Universiteitsbibliotheek Utrecht bezit over Schnittke – brengt Schnittke Mahler in verband met zijn zoektocht en droom naar een polystilistische methode. Een term die Schnittke gaat gebruiken voor de interactie van verschillende stijlen van muzikaal materiaal.

” Any composer, if he is not deaf, has different layers and a certain hierarchy in his musical mind. However, not every composer can work with the lower layers of his musical world. […] In Mahler’s music these low or unterhaltung layers are open and obvious. Mahler, Shostakovich, Ives and Zimmerman put the outer musical world, all its musical periphery, into their music. And this is my way as well.”

Het gaat hier niet over botsingen tussen verschillende culturele, historische of sociale lagen, zo schrijft Ivashkin, “it simply ‘goes into reality’ for a while and then returns with features brought from that ‘reality’.” Deze opvatting over muziek zal zeker ook bijgedragen hebben dat – maar helaas alleen in de uitvoering zoals ik in december heb gehoord – Mahler doorklonk in de noten van Schnittke en waar Schnittke aan het eind letterlijk de 24 maten van Mahlers Scherzo gekopieerd heeft, deze noten als Schnittkes noten klinken. Met grote complimenten aan de musici voor zo’n helder begrip van de muziek en kwaliteit van uitvoering.

***

Dit pianokwartet van Mahler heeft Schnittke eveneens gebruikt voor het tweede deel van zijn Concerto Grosso nr 4 / Symfonie nr 5 (1988), geschreven in hetzelfde jaar in opdracht van het Concertgebouworkest, première 10 november 1988.

***

– Vredenburg Leidsche Rijn, 29 december 2010, op Radio 4 uitgezonden op zondag 9 januari 2011 in het Avondconcert

viool: Boris Brovtsyn, altviool Amihai Grosz, cello: Boris Andrianov, piano: Inon Barnatan

Get Microsoft Silverlight
Of bekijk de flash versie.

(na 1 uur en 46 minuten)

– Muziekgebouw aan ’t IJ, Amsterdam Sinfonietta, 7 april 2011, rechtstreeks uitgezonden op Radio 4 in het Avondconcert

viool: Liza Ferschtman, altviool: Daniel Bard, cello: Kaori Yamagami, piano: Inon Barnatan.

Get Microsoft Silverlight
Of bekijk de flash versie.

(na 17 minuten)

– Gustav Mahler. Klavierquartett (1876) 1. Satz und Skizze eines Scherzo-Satzes. Herausgegeben von Peter Ruzicka (Erstausgabe). Hamburg: Musikverlag Hans Sikorski, 1973.

– Alfred Schnittke. Klavierquartett. Hamburg: Musikverlag Hans Sikorski, 1989.

(opgedragen aan Oleg Kryssa. Bij maat 179 staat vermeld: Gustav Mahler, Scherzo-Fragment zum Klavierquartett (1876). Dit is dus alleen de partituur van het werk van Schnittke.)

– Alfred Schnittke. Alexander Ivashkin. London: Phaidon Press Limited, 1996. p. 121

– A Schnittke Reader. Alexander Ivashkin (ed.) John Goodlife (vertaler). Bloomington, Indiana University Press, 2002.

Advertenties

Reacties

2 gedachtes over “Pianokwartet in a klein van Mahler – Schnittke

  1. nu is mijn gravatar wel aangepast….
    succes met je blog!!

    Geplaatst door janwijnen | 17 april 2011, 21:07

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

Advertenties