//
you're reading...
programmatoelichtingen

Verzen geschreven in een slapeloze nacht

In december 1959 ontving de cellist Mtislav Rostropovitsj (1927-2007) een briefkaart van Sjostakovitsj met de uitnodiging zijn zojuist voltooide eerste celloconcert te komen spelen. Sjostakovitsj wilde uitdrukkelijk Rostropovitsj’ mening erover horen. Toen Rostropovitsj instemmend antwoordde, vroeg Sjostakovitsj: “Als je het echt zo waardeert, wil je me dan toestaan het aan jou op te dragen?” Een jaar later speelde Rostropovitsj tijdens een concerttournee rondom dit eerste celloconcert van Sjostakovitsj ook in Londen. Sjostakovitsj was aanwezig, evenals de componist Benjamin Britten (1913-1976). De enthousiaste Britten werd na het concert door Sjostakovitsj aan de cellist geïntroduceerd. Het zou het begin van een hechte vriendschap worden. Britten reisde vanaf dan regelmatig samen met zijn partner, Peter Pears, voor een concerttournee of vakantie naar de Sovjet Unie. Direct ook werd afgesproken dat Britten een cellosonate zou schrijven die Rostropovitsj en hij het komende jaar zouden spelen op het Aldeburgh Festival.

In februari 1966 begon Sjostakovitsj aan zijn tweede celloconcert met opnieuw Rostropovitsj als solist in gedachte. Twee jaar eerder gaf Rostropovitsj in Moskou de première van inmiddels het tweede werk dat Britten voor hem gecomponeerd had, de Symfonie voor cello en orkest (1963), onder leiding van de componist zelf. Deze ‘symfonie’ heeft zonder twijfel Sjostakovitsj beïnvloed bij het componeren van zijn tweede celloconcert, zoals de Sinfonia Concertante (1952) van Prokofjev, uitgevoerd door Rostropovitsj, de inspiratiebron was voor zijn eerste celloconcert. Sjostakovitsj voltooide het tweede celloconcert in drie maanden. De première vond plaats op 25 september dat jaar, tijdens de viering van zijn 60e verjaardag.

Het celloconcert heeft drie delen. Het begint met een langzaam Largo, het tweede en derde deel, beide Allegretto, lopen in elkaar over. Het tweede celloconcert kan moeilijk toegankelijk lijken. Het mist eenheid in sfeer en muzikale gedachten zoals we die gewend zijn. De eenheid wordt wel duidelijk wanneer je het celloconcert beluistert met Poesjkins gedicht Verzen geschreven in een slapeloze nacht in gedachte. Britten gebruikte dit gedicht voor zijn liederencyclus The Poet’s Echo toen hij in 1965 samen met Pears en Rostropovitsj en zijn vrouw op vakantie was in Armenië. Het celloconcert ademt de sfeer van de verzen van de Russische dichter: de onrust, de onverwachte overgangen, de herhalingen in het laatste deel en de vragen. Het gedicht spreekt over een slapeloze nacht. De nacht die ongemerkt binnentreedt en aan het eind geleidelijk plaats maakt voor een nieuwe dag. De nacht ook die toch altijd al aanwezig is geweest, maar alleen tastbaar wordt in een slapeloze nacht. Zo begint de cello in een laag register, met slechts enkele noten die geleidelijk aan stof voor eindeloze ideeën blijken te vormen, andere gedachten duiken op, veranderen van vorm en stem, verdwijnen weer en komen terug. En aan het eind vertrekt de cello, nog slechts een lange lage toon spelend waarboven drie slagwerkers een ritmisch wijsje spelen. Een slapeloze nacht die zijn sporen achterlaat. Zonder precies te kunnen zeggen wat.

Slapeloosheid. Aardeduister –
Zelfs het kaarsje dooft uit.
Dichtbij tikt een klok; ik luister
Naar zijn monotoon geluid,
En de stilte lijkt te beven –
Muizenissen van dit leven,
Lispelende schikgodin…
Nacht, wat heb jij in de zin?
Ben je boos, of kom je klagen
Over mijn verloren dagen?
Wat houdt jouw gefluister in?
Wat precies wil jij beweren?
Sta je iets te profeteren?
Houd het niet geheim voor mij…
Roep je? Wat beteken jij?
 
 

Alexandr Poesjkin (1830)

vertaling Hans Boland (Alexander Poesjkin, Late lyriek, Papieren Tijger, 2007. p. 192)
uit: The Poet’s Echo (1965) Benjamin Britten
‘For Galya and Slava’  (Rostropovitsj (piano) en zijn vrouw Galina Visnevskaja (sopraan))

__________________________________

Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975)
Tweede celloconcert, opus 132 (1966)
1) Largo
2) Allegretto
3) Allegretto

Advertenties

Reacties

Een gedachte over “Verzen geschreven in een slapeloze nacht

  1. Hallo Karin,

    Wat een mooie toelichting. Kijk, die vind ik nu wel prettig om te lezen en die biedt verheldering. Ik heb veel cd’s met werk van Sjostakovitsj en inderdaad, ook het 2e celloconcert. Maar ik denk dat ik dat nooit echt goed beluisterd heb. Ik heb de cd destijds vast en zeker gekocht om het 1e.
    Nu heb ik hem al een aantal keren beluisterd en begin ik er meer in te herkennen: wat vaste melodieën die je in ander werk van hem ook tegenkomt, maar ik herken ook dat wat jij zegt; de slapeloze nachten! Het gedicht van Poesjkin, dat uit zo’n andere tijd lijkt te komen als het werk van Sj. krijgt nu juist meer betekenis.
    Merci.
    Overigens zag ik vandaag dat het dit jaar het Sjostakovitsj-jaar is, dat het Hollandfestival een special rond hem heeft en dat o.a. het tweede celloconcert dan gespeeld wordt. Mooi he!
    Wie weet, kome we elkaar daar nog wel tegen.
    Veel groeten, ook aan Ruud en ook van Han,
    Margriet

    Geplaatst door Margriet Hos | 8 januari 2009, 22:31

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Advertenties
%d bloggers liken dit: